60 lecie Nowej Huty

Miasto walki i pracy

« wstecz
Nowa Huta i położony obok niej wielki kombinat metalurgiczny były sztandarowymi inwestycjami planu 6-letniego. Początkowo inwestycje te miały zostać zlokalizowane nad Kanałem Gliwickim. Jednak, gdy władze komunistyczne podniosły zakładany pułap produkcji stali, dotychczasowe lokalizacje okazały się nieodpowiednie. Wówczas zwrócono się do specjalistów sowieckich z prośbą o wyznaczenie odpowiedniego terenu. Na początku 1949 roku eksperci pod kierunkiem głównego inżyniera projektu Chryzanta Zybina, wskazali tereny wokół Mogiły i Pleszowa jako miejsce budowy huty. 24 lutego 1949 roku rząd zatwierdził wskazaną lokalizację. Do dzisiaj nie rozstrzygniętą pozostaje kwestia odpowiedzi na pytanie: co skłoniło komunistów – zarówno polskich jak i sowieckich – do lokalizacji wielkiego zakładu metalurgicznego i budowy nowego robotniczego miasta w bliskiej odległości od starego i konserwatywnego Krakowa? O ile trudno jednoznacznie odpowiedzieć na to pytanie, to można stwierdzić z pewnością, że Nowa Huta od początku była projektowana jako socjalistyczne miasto bez Boga, miasto które miało być kuźnią, wykuwającą nowego człowieka – budowniczego komunistycznej Polski.

Już wczesną wiosną w rejonie Mogiły i Pleszowa pojawiły się pierwsze brygady miernicze. Ziemie były tutaj nadzwyczaj urodzajne, więc okoliczni chłopi bronili się przed wywłaszczeniem. Odszkodowania za zabraną ziemię były symboliczne. Za 1 m.kw. płacono 30-65 groszy, w zależności od wielkości gospodarstwa. Im gospodarstwo było większe, tym płacono mniej. Niektórzy chłopi odmawiali przyjęcia tej – jak ją określano – jałmużny. Sprawy odszkodowań nie rozstrzygnięto zresztą do dzisiaj.

Budowę pierwszego osiedla rozpoczęto od wykoszenia dojrzewającej dopiero pszenicy. Wykopy pod pierwsze bloki na osiedlu A-1 (dzisiaj os. Wandy) rozpoczęto 23 czerwca 1949 roku. Pierwsza załoga budowlana składała się wówczas z 20 robotników, którzy przybyli tutaj po zakończeniu rozbudowy Zakładów Tytoniowych w Czyżynach. Pierwsze osiedla (dzisiejsze os. Wandy, os. Willowe, os. Na Skarpie, os. Młodości oraz część osiedli Sportowego i Krakowiaków) wybudowano według przedwojennych typowych projektów inż. Franciszka Adamskiego. Do pierwszego bloku mieszkańcy wprowadzili się w grudniu 1949 roku.

W lipcu 1950 roku utworzona została Dyrekcja Budowy Miasta Nowa Huta, a w październiku tego samego roku powstało Zjednoczenie Budowy Miasta Nowa Huta. Utworzono również biuro architektoniczne „Miastoprojekt Nowa Huta”, którego kierownikiem został Tadeusz Ptaszycki. Całościowa koncepcja urbanistyczna nowego miasta, z charakterystycznym placem Centralnym i odbiegającymi od niego promieniście, w pięciu kierunkach, szerokimi alejami, zaprezentowana została w marcu 1951 roku na wystawie prac urbanistów i architektów generalnego planu Nowej Huty, którą zorganizowana w „Miastoprojekcie”. Autorami plany byli: Tadeusz Ptaszycki, Bolesław Skrzybalski, Stanisław Juchnowicz, Tadeusz Rembiesa, Janusz Ingarden, Henryk Borowy, Adam Fołtyn, Tadeusz Janowski, Janina Lenczewska, Władysław Leonowicz, Zbigniew Sieradzki i Andrzej Uniejewski.

Budowę zabudowy pierzei placu Centralnego oraz zabudowanie segmentów miasta oznaczonych pierwotnie literami A (os. Centrum A, Ogrodowe, Hutnicze, Stalowe), B (os. Centrum B, Słoneczne, Szkolne i Zielone) oraz C (os. Centrum C, Zgody, Urocze, Teatralne, Górali i Krakowiaków) realizowano w latach 1950-1956. Osiedla te, wraz placem Centralnym stanowią historyczną część Nowej Huty zrealizowaną w stylu socrealistycznym. Ten nowohucki socrealizm nie był jednak ślepym naśladownictwem wzorów sowieckich. Architekci pod kierunkiem Tadeusza Ptaszyckiego nadali mu wyjątkowy charakter, w wielu detalach nawiązujący do charakterystycznych elementów krakowskiego renesansu. Budowę kombinatu metalurgicznego rozpoczęto 11 marca 1951. Charakterystycznymi budowlami tamtego okresu pozostały dwa budynki dyrekcji przed bramą główną huty.

Nowa Huta od 1949 do grudnia 1950 roku była administracyjnie samodzielnym miastem. W obręb Krakowa została włączona na mocy decyzji z 14 grudnia 1950 roku. Formalnie, częścią wielkiego Krakowa stała się 1 stycznia 1951 roku. Nowe miasto rozwijało się bardzo szybko. O ile w roku 1950 na terenie Nowej Huty mieszkało 18.846 osób, to w roku 1952 było już tutaj 56.931 mieszkańców. W roku 1956 na terenie Nowej Huty mieszkało ponad 100 tys. osób. Ale miasto rozwijało się dalej. W tym samym roku rozpoczęto budowę drugiego etapu Nowej Huty. Wówczas rozpoczęto wznoszenie osiedla Szklane Domy oraz osiedli segmentu D (os. Centrum D, Handlowe, Kolorowe i Spółdzielcze). W latach 60. ub. wieku rozpoczęto budowę dużego kompleksu osiedli na terenach wsi Bieńczyce oraz na Wzgórzach Krzesławickich. Na początku lat 70. rozpoczęto budowanie bloków mieszkalnych na terenie Mistrzejowic, a w połowie tej dekady zainaugurowano budowę bloków w okolicy dawnego lotniska w Czyżynach. Wraz z nowymi z nowymi budynkami mieszkalnymi rosła liczba ludności. W roku 1991, na mocy uchwały Rady Miasta Krakowa, w Krakowie utworzono osiemnaście dzielnic pomocniczych. Teren Nowej Huty podzielono wówczas na pięć takich dzielnic: Dzielnicę XIV - Czyżyny, Dzielnicę XV – Mistrzejowice, Dzielnicę XVI – Bieńczyce, Dzielnicę XVII – Wzgórza Krzesławickie i Dzielnicę XVIII – Nowa Huta. Dzisiaj na terenie pięciu nowohuckich dzielnic mieszka blisko 230 tys. osób, stanowiąc 1/3 mieszkańców Krakowa.

Nowa Huta nigdy nie była miastem, które można jednoznacznie scharakteryzować. W latach stalinowskich była na ustach niemal całej Polski. To tutaj bito kolejne rekordy wydajności pracy, a zdjęcia z budującego się miasta i kombinatu metalurgicznego pokazywano niemal w każdej Polskiej Kronice Filmowej. Na wielką budowę ściągali dziennikarze, literaci i poeci. O Nowej Hucie lat 50 pisali m.in. Konwicki i Kapuściński, a swoje wiersze w nowohuckim tygodniku „Budujemy Socjalizm” publikowała Wisława Szymborska. Kombinatowi metalurgicznemu 21 stycznia 1954 roku nadano imię Włodzimierza I. Lenina (w 30 rocznicę śmierci woda rewolucji bolszewickiej), a 28 kwietnia 1973 w al. Róż odsłonięto jego pomnik autorstwa Mariana Koniecznego. Organizacja partii komunistycznej nowohuckiego kombinatu należała do największych w kraju, a przedstawiciel Komitetu Fabrycznego PZPR zawsze był członkiem Komitetu Centralnego tej partii.
Z drugiej strony wielu mieszkańców, niemal od początku budowy miasta, upominało się o kościół. Niestety, władze państwowe konsekwentnie odmawiały zgody na budowę świątyni. Zgody takiej udzieliły dopiero po przełomie polskiego października 1956 roku. Szybko jednak wycofały się z obietnicy i w kwietniu 1960 roku zażądały usunięcia krzyża z placu budowy przyszłego kościoła. To wywołało gwałtowne walki w obronie krzyża, które rozpoczęły się 27 kwietnia 1960 roku. W wyniku zamieszek blisko 500 osób zostało wówczas aresztowanych i skazanych przez kolegia ds. wykroczeń i sądy. Wiele osób zostało rannych. Rolę szczególną w walce o godność i wolność Nowa Huta odegrała w stanie wojennym. Ta najmłodsza dzielnica Krakowa była wówczas na ustach niemal całego świata, a kilka nowohuckich parafii stało się prawdziwymi wyspami wolności w ponurych latach stanu wojennego. Nowa Huta to także wyjątkowy w skali kraju przykład uporczywej walki mieszkańców o prawo do wyznawania wiary i prawo do własnych kościołów. W walce tej mieszkańców Nowej Huty wspierał konsekwentnie krakowski biskup i metropolita kard. Karol Wojtyła. Efektem tych uporczywych zmagań są nowe kościoły, wśród nich słynna Arka Pana czy kościół w Mistrzejowicach, gdzie w stanie wojennym działalność prowadził legendarny kapelan „Solidarności” ks. Kazimierz Jancarz.

Nowa Huta ma bardzo złożoną historię, ale warto ją poznawać, bo tutaj, jak w soczewce, odbijały się wszystkie procesy zachodzące w komunistycznej Polsce.